Меҳнат кодексидаги муҳим ўзгариш: иш вақтидан ташқари меҳнат энди ходим фойдасига

2025-12-24

Меҳнат кодексидаги муҳим ўзгариш: иш вақтидан ташқари меҳнат энди ходим фойдасига

2025 йил 11 ноябрда қабул қилинган Ўзбекистон Республикасининг ЎРҚ–1095-сон Қонуни меҳнат муносабатларида муҳим янгиликларни белгилаб берди. Қонуннинг 4-моддаси орқали Меҳнат кодексига киритилган ўзгартишлар бевосита оддий ходим манфаатини ҳимоя қилишга қаратилгани билан аҳамиятлидир.

Мазкур ўзгаришлар, аввало, иш вақтидан ташқари меҳнат масаласига аниқлик киритиб, йиллар давомида баҳсли бўлиб келган ҳолатларга барҳам беради.

Аввал қандай эди?

Илгари Меҳнат кодексининг 190-моддасида иш вақтидан ташқари ишлар йилига 120 соатдан ошмаслиги белгиланган эди. Амалиётда эса бу меъёр кўпинча ходим фойдасига эмас, балки иш берувчи манфаатига хизмат қиларди. Ходим кўпроқ ишлаган бўлса ҳам, бу ҳолат ҳар доим ҳам очиқ ва адолатли ҳисоб-китоб қилинмас эди.

Шунингдек, иш вақтидан ташқари меҳнат учун ҳақ тўлаш масаласида ҳам аниқ ва қатъий ставкалар ҳар доим ҳам бир хил қўлланилмасди.

Энди нима ўзгарди?

Қонуннинг 4-моддаси билан икки муҳим ўзгариш амалга оширилди.

Биринчидан, Меҳнат кодексининг 190-моддасидан «йилига бир юз йигирма соатдан» деган чеклов олиб ташланди. Бу дегани, иш вақтидан ташқари меҳнат энди қуруқ рақам билан эмас, балки ходим розилиги, соғлиғи ва қонуний кафолатлар асосида тартибга солинади. Энг муҳими, ходим мажбурий равишда ишлашга мажбурланмайди.

Иккинчидан, 262-модда янги таҳрирда белгиланди ва иш вақтидан ташқари меҳнат учун камида тўланиши шарт бўлган аниқ миқдорлар қатъий кўрсатилди:

• бир кундаги дастлабки икки соат учун — камида бир ярим баравар,

• икки соатдан ортиқ қисми учун — камида икки баравар,

• меҳнат шароитлари ноқулай бўлган ишларда эса — ҳар бир соати учун камида икки баравар ҳақ тўланади.

Бу «истаса тўлайди, истамаса йўқ» деган ёндашувга чек қўяди.

Бу ўзгаришлар халқ учун нима беради?

Энг аввало, оддий ходим учун меҳнат адолати таъминланади. Энди иш вақтидан ташқари ишлаган фуқаро ўз меҳнатининг ҳақиқий қийматини ҳис қилади.

Иккинчидан, иш берувчилар иш жараёнини янада пухта режалаштиришга мажбур бўлади. Чунки ортиқча иш энди арзон куч эмас, балки қўшимча харажат дегани.

Учинчидан, ноқулай ва оғир шароитда ишлаётган ходимлар учун қўшимча ҳимоя яратилади. Бу соғлиқ, хавфсизлик ва инсон қадр-қимматига бўлган муносабатни кучайтиради.

Энг муҳими, ушбу ўзгаришлар орқали давлат «инсон манфаатлари – ҳамма нарсадан устун» деган тамойилга яна бир бор содиқлигини кўрсатмоқда.

Хулоса

Меҳнат кодексига киритилган мазкур ўзгартишлар қоғоздаги норма бўлиб қолмасдан, амалиётда ҳам ходим фойдасига ишлаши кўзда тутилган. Бу қонун иш вақтидан ташқари меҳнатни тартибга солиш орқали меҳнат бозорида адолат, шаффофлик ва масъулиятни кучайтиради.

Ахборот хизмати сифатида мазкур ўзгаришларнинг мазмун-моҳиятини кенг жамоатчиликка етказиш ва уларнинг амалда тўлиқ ижросини таъминлаш устувор вазифа бўлиб қолади.

Шаҳзод САПАРБОЕВ
Хоразм вилояти Камбагʼалликни қисқартириш ва бандлик бошқармаси Ахборот хизмати раҳбари